Veilig navigeren zonder betrouwbare satellietnavigatie -  wat moet iedere schipper weten?

GPS en andere satellietnavigatiesystemen (GNSS) zijn onmisbare hulpmiddelen aan boord van moderne zeil- en motorjachten. Toch zijn deze systemen niet altijd betrouwbaar. Door storingen of opzettelijke interferentie kan de satellietnavigatie uitvallen of zelfs een verkeerde positie weergeven.

De Britse Maritime and Coastguard Agency (MCA) waarschuwt voor de toenemende risico's van jamming en spoofing. In richtlijn MGN 719 roept de MCA zeevarenden op zich voor te bereiden op situaties waarin satellietnavigatie onbetrouwbaar wordt of volledig wegvalt.

De belangrijkste boodschap is eenvoudig: vertrouw niet blindelings op je kaartplotter. Controleer je positie regelmatig en zorg dat je ook zonder GNSS veilig kunt navigeren.

1. Wat zijn GNSS-storingen?

GNSS staat voor Global Navigation Satellite System. Het omvat onder andere GPS, Galileo, GLONASS en BeiDou. Lees ook : waarom we niet afhankelijk mogen zijn van GNSS posities

Er zijn twee belangrijke vormen van interferentie:

• Jamming (storing): satellietsignalen worden geblokkeerd of verzwakt, waardoor de ontvanger geen betrouwbare gegevens meer ontvangt.
• Spoofing (misleiding): de ontvanger krijgt valse signalen aangeboden en kan daardoor een verkeerde positie weergeven, zonder dat dit onmiddellijk opvalt.

Bij jamming merk je soms dat je kaartplotter geen positie meer ontvangt. Bij spoofing kan de kaartplotter echter gewoon blijven werken, terwijl je schip op het scherm op een andere plaats wordt weergegeven dan in werkelijkheid.

Dat laatste is bijzonder gevaarlijk, omdat je mogelijk niet beseft dat je navigatiegegevens onjuist zijn.

2. Welke apparatuur kan worden beïnvloed?

Een GNSS-storing kan meer gevolgen hebben dan alleen het verlies van je positie op de kaartplotter.

• Kaartplotter: toont mogelijk geen positie of een verkeerde positie.
• AIS: kan onjuiste positiegegevens van je eigen schip of andere schepen weergeven wanneer hun GNSS-gegevens verstoord zijn.
• Autopiloot: kan een verkeerde route of onbetrouwbare positiegegevens volgen wanneer het systeem daarvan afhankelijk is.
• Radar: blijft doorgaans bruikbaar, maar bepaalde functies en de integratie met andere navigatiesystemen kunnen worden beïnvloed.
• Communicatie- en veiligheidssystemen: bepaalde functies kunnen afhankelijk zijn van GNSS-gegevens, bijvoorbeeld voor tijdsynchronisatie of positiebepaling.

Niet alle apparatuur wordt automatisch getroffen. Dat hangt af van de installatie en de onderlinge afhankelijkheid van de systemen aan boord.

3. Hoe herken je een mogelijke GNSS-storing?

Let op de volgende waarschuwingssignalen:

• Je positie op de kaartplotter verspringt plotseling zonder duidelijke reden.
• De weergegeven positie komt niet overeen met herkenbare kustobjecten.
• De koers of snelheid op het scherm verandert onverklaarbaar.
• AIS, radar en kaartplotter geven tegenstrijdige informatie.
• De kaartplotter verliest plotseling zijn positie of meldt een slechte satellietontvangst.

Ga er niet automatisch van uit dat je apparatuur defect is. Ook een opzettelijke of technische  verstoring van satellietsignalen kan de oorzaak zijn.

4. Wat moet je doen bij een GNSS-storing?

1. Controleer je positie onafhankelijk.

Vergelijk de positie op je kaartplotter met herkenbare kustobjecten, kompaspeilingen en kruispeilingen. Gebruik radar en dieptemetingen wanneer die beschikbaar zijn. Vertrouw niet uitsluitend op de elektronische positie.

2. Schakel over op alternatieve navigatiemethoden.

Gebruik een bijgewerkte zeekaart, een kompas en een gegist bestek. Bereken je geschatte positie op basis van je laatst bekende betrouwbare positie, koers, snelheid en verstreken tijd. Houd rekening met wind, stroming en andere afwijkingen.

3. Controleer de diepte.

Vergelijk de gemeten diepte met de verwachte diepte op de zeekaart, rekening houdend met het getij en de actuele waterstand. Dieptemetingen kunnen helpen om je positie te controleren, maar zijn op zichzelf meestal onvoldoende voor een nauwkeurige positiebepaling.

4. Pas je vaart aan.

Wanneer je niet zeker bent van je positie, verminder dan tijdig je snelheid. Dit is vooral belangrijk bij beperkt zicht, in nauwe vaarwaters en dicht bij de kust of ondiepten. Beoordeel of het veilig is om verder te varen of dat je beter een veilige uitwijkmogelijkheid zoekt.

5. Controleer andere navigatie-instrumenten.

Wees voorzichtig met AIS-gegevens en functies van de autopiloot wanneer je vermoedt dat GNSS onbetrouwbaar is. Een tweede instrument dat dezelfde foutieve GNSS-gegevens gebruikt, vormt geen onafhankelijke controle.

6. Noteer je navigatiegegevens.

Houd regelmatig je positie, koers, snelheid en tijd bij in het logboek. Zo kun je een geschatte positie berekenen wanneer de satellietnavigatie wegvalt.

5. Hoe bereid je je voor?

Je hoeft geen professionele zeevaarder te zijn om je tegen GNSS-storingen voor te bereiden. Enkele eenvoudige maatregelen maken al een belangrijk verschil.

• Zorg voor een bijgewerkte zeekaart en weet hoe je die gebruikt.
• Houd een kompas beschikbaar en beheers het gebruik ervan.
• Oefen met kompaspeilingen, kruispeilingen en gegist bestek.
• Leer hoe je radar kunt gebruiken voor positiebepaling, indien je over radar beschikt.
• Noteer regelmatig je positie, ook wanneer alles normaal functioneert.
• Plan vooraf veilige routes en mogelijke uitwijkhavens.
• Oefen af en toe met navigeren zonder GNSS.
• Zorg ervoor dat je GNSS Kaartplotter correct is ingesteld

Een papieren kaart alleen is geen volwaardig alternatief voor een werkende satellietontvanger. De veiligheid ontstaat door verschillende informatiebronnen te combineren en de betrouwbaarheid ervan kritisch te beoordelen.

6. Welke alternatieven bestaan er?

Voor de pleziervaart zijn vooral visuele navigatie, kompaspeilingen, radar en gegist bestek praktische alternatieven. Lees ook : Positie van je boot checken op zee

Op langere zeereizen kan ook astronomische navigatie met een sextant worden gebruikt, mits de schipper daarvoor over de nodige kennis en vaardigheden beschikt. Volg een RYA cursus astro navigatie

Daarnaast worden nieuwe technieken ontwikkeld, zoals eLORAN en VDES R-Mode. Deze systemen kunnen in de toekomst aanvullende mogelijkheden bieden, maar zijn niet overal beschikbaar en mogen niet zonder meer als direct bruikbare vervanging voor GNSS worden beschouwd.

Conclusie

Satellietnavigatie heeft het varen eenvoudiger gemaakt, maar ook onze afhankelijkheid van elektronische apparatuur vergroot. Bij een GNSS-storing kan de kaartplotter uitvallen of een verkeerde positie tonen. Daarom blijft het belangrijk dat iedere schipper zijn positie onafhankelijk kan controleren.

Een goede schipper kent niet alleen zijn apparatuur, maar weet ook wat hij moet doen wanneer die apparatuur onbetrouwbaar wordt.

Blijf je navigatiegegevens controleren, onderhoud je traditionele navigatievaardigheden en vertrouw nooit uitsluitend op één elektronisch systeem.

Bron: Britse Maritime and Coastguard Agency (MCA), MGN 719 — Operating in GNSS Denied and Degraded Environments.

 Het is belangrijk om te leren uit de fouten - Lees ook mijn artikel  : Leren uit ongevallen